Laxastofnum f√≥rna√į                                  fyrir sj√≥kv√≠aeldi √° laxi?

                           J√≥hannes Sturlaugsson

                 Grein sem birtist prentu√į √≠ Stundinni 21. des. 2018

                 og √≠ vef√ļtg√°fu √° stundin.is  8. jan√ļar 2019


Ein af st√≥ru spurningunum √≠ √ćslandsklukku Halld√≥rs Laxness var√įa√įi manndr√°p. Nefnilega √ĺa√į ‚Äěhven√¶r drepur ma√įur mann og hven√¶r drepur ma√įur ekki mann?‚Äú Nokku√į sem kemur upp √≠ hugann n√ļ √ĺegar sko√įu√į er st√¶rsta spurningin √ĺessi √°rin sem var√įar √≠slenska n√°tt√ļru √≠ ferskvatni, sem einnig grundvallast √° mannanna verkum. Nefnilega √ĺa√į, hven√¶r drepur ma√įur laxastofn og hven√¶r drepur ma√įur ekki laxastofn?.                        

K√¶ru √ćslendingar. T√≠minn vinnur gegn √≠slenskum laxastofnum og √ĺa√į gera √≠slensk stj√≥rnv√∂ld l√≠ka. L√≠f og heilsa √≠slenskra laxastofna r√¶√įst n√ļ af sj√≥kv√≠aeldi √° fjarskyldum erlendum laxastofni og bygg√įap√≥lit√≠k. Aldrei fyrr √≠ s√∂gu okkar l√Ĺ√įveldis hefur veri√į veitt leyfi fyrir √ĺv√≠ a√į erlendur d√Ĺrastofn valsi um landi√į og blandist n√°tt√ļrulegum d√Ĺrastofnum √ĺess. √ěetta eru hinsvegar √∂rl√∂g √≠slensku laxastofnana sem h√©r hafa √ĺr√≥ast √≠ √°r√ĺ√ļsundir. N√°tt√ļruverndarsj√≥narmi√įin hafa or√įi√į undir, og tilvist og heilbrig√įi √≠slenskra laxastofna hafa veri√į sett sk√∂r ne√įar en t√≠mabundin atvinnu- og bygg√įasj√≥narmi√į. √Ākvar√įanir √ĺ√¶r og √°form √ĺurfum vi√į a√į endursko√įa, √ĺv√≠ √∂rl√∂g √≠slenskra laxastofna eru √≠ okkar h√∂ndum.

...
Norsk√¶tta√įur eldislax √ļr sj√≥kv√≠um, ska√įvaldur √≠ √≠slenskri n√°tt√ļru

√ć haust fann √©g eldislaxa √° hrygningarsl√≥√į √≠ F√≠fusta√įadals√° vi√į Arnarfj√∂r√į, sem l√≠fs√Ĺnagreiningar sta√įfestu a√į voru af √ĺeim norsk√¶tta√įa stofni sem nota√įur er √≠ sj√≥kv√≠aeldi h√©r vi√į land. S√° veruleiki er √ĺar birtist var raunveruleg √°minning √ĺess efnis a√į eldi √° frj√≥um norsk√¶ttu√įum eldislaxi √≠ opnum sj√≥kv√≠um h√©r vi√į land er √≥gn vi√į √≠slenska laxastofna; helstu fj√°rhagslegu au√įlindina √≠  l√≠fr√≠ki ferskvatns h√©rlendis. Eldi sem ska√įar einnig g√∂ngusilungsstofna √≠ n√¶sta n√°grenni √ĺess sj√≥kv√≠aeldis, sem og √Ĺmislegt √≠ l√≠fr√≠ki sj√°var √≠ √ĺeim fj√∂r√įum sem h√Ĺsa sl√≠kt eldi. St√≥rfelld aukning hefur or√įi√į √° sk√∂mmum t√≠ma √≠ sj√≥kv√≠aeldi √° laxi h√©r vi√į land og fyrir liggja √°√¶tlanir um a√į umfangi√į margfaldist √° n√¶stu √°rum. N√ļ √ĺegar er neikv√¶√įra √°hrifa af umfangsmiklu laxeldi √≠ sj√≥kv√≠um fari√į a√į g√¶ta. Eldi √° laxi √≠ opnum sj√≥kv√≠um felur a√į venju √≠ s√©r a√į lax sleppur √ļr kv√≠unum √≠ miklu magni og veldur erf√įabl√∂ndun hj√° n√°tt√ļrulegum laxastofnum auk vandam√°la sem stafa af laxal√ļs, mengun og sj√ļkd√≥mah√¶ttu. Hrygning norsk√¶tta√įra eldislaxa √≠ √≠slenskum √°m er eitthva√į sem engan hef√įi geta√į √≥ra√į fyrir a√į menn g√¶tu fallist √° sem f√≥rnarkostna√į laxeldis. En n√ļ √ĺegar uppl√Ĺsingin l√Ĺsir sem aldrei fyrr og sj√°lfb√¶r umgengni vi√į n√°tt√ļruna √ĺykir sj√°lfs√∂g√į, √ĺ√° er √ĺetta d√≥mur √≠slenskra laxastofna. Ef svo fer sem horfir √ĺ√° styttist √≠ a√į sagan s√© √∂ll √≠ tilfellum sm√¶stu laxastofnanna sem n√¶stir eru sj√≥kv√≠aeldissv√¶√įunum. Hver saga hinna ver√įur veit n√ļ enginn. Hrygg√įarsaga n√°grannalandanna fr√° eldi √° laxi √≠ opnum sj√≥kv√≠um er d√¶misaga sem sv√≠√įur undan. En vi√į vir√įumst ekki geta l√¶rt af √ĺeirri reynslu og b√¶tum gr√°u ofan √° svart me√į √ĺv√≠ a√į notast vi√į fjarskyldan eldisstofn af erlendum uppruna. Nor√įmenn gengu √ĺ√≥ ekki svo langt, en engu a√į s√≠√įur hefur sj√≥kv√≠aeldi √ĺar vi√į land valdi√į √≥b√¶tanlegum ska√įa √° fj√∂lm√∂rgum n√°tt√ļrulegum laxastofnum √ĺeirra. √ěessi v√° af v√∂ldum sj√≥kv√≠aeldisins og √°√¶tlanir um gr√≠√įarlega aukningu √° n√¶stu √°rum, kallar √° a√į gripi√į ver√įi til varna fyrir √≠slenska laxastofna.

...
N√°tt√ļruv√°in og √≥ve√įurssk√Ĺin sem hrannast upp

√ćslenskum laxastofnum og fleiri √ĺ√°ttum √≠ √≠slensku l√≠fr√≠ki hefur veri√į sk√∂pu√į heimatilb√ļin h√¶tta. √ć reynd sl√≠k a√į n√ļ √ĺegar v√¶ri Ve√įurstofan b√ļin a√į gefa √ļt gula vi√įv√∂run ef √ĺetta m√°l v√¶ri √° √ĺeirra k√∂nnu. √ěessi √°skapa√įa h√¶tta er v√∂r√įu√į stj√≥rnvaldsa√įger√įum; allt fr√° leyfisveitingum og eftirliti, til afturk√∂llunar leyfa ef skilyr√įi eru ekki uppfyllt. Vegna √ĺess a√į umr√¶dd n√°tt√ļruv√° er heimal√∂gu√į, √ĺ√° hv√≠lir r√≠k skylda √° hinu opinbera a√į uppfylla skyldur s√≠nar. S√≠√įasta √°r hefur veri√į var√įa√į m√∂rgum mj√∂g neikv√¶√įum atbur√įum af vettvangi sj√≥kv√≠aeldis √° laxi sem eldisa√įilar og a√įrir √ĺurfa a√į draga l√¶rd√≥m af. √ěeir atbur√įir s√Ĺna a√į opinberir a√įilar sem koma vi√į s√∂gu √ĺurfa a√į r√¶kja skyldur s√≠nar af meiri festu en veri√į hefur. Einungis √ĺannig er h√¶gt a√į tryggja vi√įunandi √°byrg√į √≠ √ĺeim sj√≥kv√≠aeldisrekstri sem leyfi hefur √ĺegar veri√į gefi√į fyrir, og um lei√į tryggja tilvist √ĺeirra laxastofna sem eru berskjalda√įir.

Eldi √°  norsk√¶ttu√įum eldislaxi √≠ opnum sj√≥kv√≠um vi√į √ćsland hefur √ĺr√°tt fyrir gr√≠√įarlegar aukaverkanir √ĺess veri√į leyft me√į v√≠sun √≠ atvinnusk√∂pun og m√∂gulegan efnahagslegan √°bata sem sl√≠kum rekstri getur fylgt √° Vestfj√∂r√įum og Austfj√∂r√įum. √ěeir sem eiga vei√įir√©tt h√©rlendra √°a, b√¶ndur og a√įrir landeigendur, √≠treka hinsvegar √ĺ√° h√¶ttu sem umr√¶tt laxeldi setur √≠slenska laxastofna √≠ - og √ĺar me√į √ĺann mikla efnahagslega √°vinning sem stangvei√įar √≠ √°m og afleidd √ĺj√≥nusta skilar landsbygg√įinni, sem og √ĺj√≥√įarb√ļinu. Auglj√≥sasta d√¶mi um sl√°andi ska√įa sem fylgir sj√≥kv√≠aeldi √° laxi √≠ opnum sj√≥kv√≠um √≠ miklum m√¶li felst √≠ √ĺeirri erf√įabl√∂ndun sem n√°tt√ļrulegir √≠slenskir laxastofnar ver√įa fyrir vegna eldislaxa sem sleppa √ļr sj√≥kv√≠unum og taka √ĺ√°tt √≠ hrygningu me√į n√°tt√ļrulegum l√∂xum √≠ √°num. Hinsvegar m√° ekki gleyma √∂√įrum ska√įa sem fylgir laxeldi af √ĺessum toga. D√¶mi um √ĺa√į eru skertar l√≠fsl√≠kur laxa √ļr √°m sem falla √≠ fir√įi √ĺar sem sj√≥kv√≠aeldi √° laxi er stunda√į vegna sn√≠kjud√Ĺrsins laxal√ļsar sem eldi√į magnar upp √≠ fj√∂lda. S√≠√įan er √ĺa√į st√≥ra sprengjan √≠ farangri sj√≥kv√≠aeldisins, nefnilega sj√ļkd√≥mah√¶ttan sem sl√≠kt eldi √≠ st√≥rum st√≠l felur √≠ s√©r. L√≠kja m√° √ĺeirri sj√ļkd√≥mah√¶ttu sj√≥kv√≠aeldis vi√į a√į gangsett s√©u tundurdufl. Vi√į getum leyft okkur a√į vona √ĺau springi ekki e√įa einungis √ĺau sm√¶rri. En vitum jafnframt a√į √ĺegar st√≥ru h√∂ggin r√≠√įa af fyrir tilstilli sj√ļkd√≥ma sem berast inn √° sv√¶√įi vegna eldisins, √ĺ√° geta heilu laxastofnarnir legi√į √≠ valnum l√≠kt og d√¶mi fr√° √∂√įrum l√∂ndum s√Ĺna.

...
√Āh√¶ttan vi√į √°h√¶ttumati√į

√Āri√į 2017 ger√įi Hafranns√≥knastofnun √°h√¶ttumat vegna m√∂gulegrar erf√įabl√∂ndunar milli eldislaxa og n√°tt√ļrulegra laxastofna √° √ćslandi.  √Ā grunni √ĺess √°h√¶ttumats eru settar skor√įur vi√į umfangi sj√≥kv√≠aeldis √° laxi h√©rlendis. √Āh√¶ttumati√į gerir r√°√į fyrir √ĺv√≠ a√į umfang sj√≥kv√≠aeldis mi√įist vi√į a√į erf√įabl√∂ndun fari ekki yfir tiltekin m√∂rk - og me√į hli√įsj√≥n af √ĺv√≠ eru teknar √°kvar√įanir um hve miki√į magn af eldislaxi megi ala √≠ opnum sj√≥kv√≠um h√©r vi√į land. √ěa√į framtak stj√≥rnvalda √≠ √ĺeirri st√∂√įu sem upp var komin var af hinu g√≥√įa, en √ĺa√į sama ver√įur ekki sagt um √ĺ√° √°kv√∂r√įun stj√≥rnvalda; √ĺa√į a√į leyfa eldi √° frj√≥um norskum laxi √≠ opnum sj√≥kv√≠um.  √Āh√¶ttumat √° erf√įabl√∂ndun eldislaxa og n√°tt√ļrulegra laxa ver√įur a√į vera hafi√į yfir allan vafa, en s√ļ er ekki reyndin me√į √ĺa√į √°h√¶ttumat sem n√ļ er unni√į eftir. √Āh√¶ttumatinu var vissulega √¶tla√į a√į tryggja √°byrgara sj√≥kv√≠aeldi √° laxi, samanbori√į vi√į √ĺa√į ef √ĺess nyti ekki vi√į. S√° tilgangur me√į √°h√¶ttumatinu getur hinsvegar sn√ļist upp √≠ andhverfu s√≠na ef forsendur matsins byggja √° vi√įmi√įum sem vanmeta √°hrif eldisins. Sl√≠kt vanmat er til sta√įar √≠ √°h√¶ttumati Hafranns√≥knastofnunnar. 
...

Nau√įsynlegar umb√¶tur 

√ěrennt √ĺarf a√į lagf√¶ra svo forsendur √°h√¶ttumats Hafranns√≥knastofnunar standist og √ĺa√į geti √ĺj√≥na√į √¶tlu√įum tilgangi s√≠num; sem er a√į gefa √°byrgt mat √° √ĺeirri √°h√¶ttu sem felst √≠ erf√įabl√∂ndun eldislaxa √ļr sj√≥kv√≠eldi vi√į alla laxastofna landsins. √ć fyrsta lagi √ĺarf √°h√¶ttumati√į a√į taka tillit til allra laxastofna landsins, √ĺar me√į tali√į sm√¶stu laxastofnanna - sem √°h√¶ttumati√į gerir ekki √≠ dag. Stofna sem aukinheldur eru a√į hluta √≠ n√¶sta n√°grenni sj√≥kv√≠aeldisins √ĺar sem erf√įabl√∂ndun fr√° hendi eldislaxanna er mest. √ć √∂√įru lagi er √≠ √°h√¶ttumatinu mi√įa√į vi√į a√į √≠slenskum laxastofnum s√© h√¶tta b√ļin af erf√įabl√∂ndun √ĺegar hlutur eldislaxa √≠ hrygningu √ĺeirra hafi n√°√į 4%. √ěetta vi√įmi√į byggir √° erlendum g√∂gnum yfir hver s√©u ne√įri m√∂rk √° flakki hj√° n√°tt√ļrulegum laxastofnum, en r√©tt v√¶ri a√į nota √≠slensk g√∂gn sem s√Ĺna a√į sl√≠kt hlutfall flakks hj√° √≠slenskum laxastofnum er mun l√¶gra. Notkun √° erlenda vi√įmi√įinu gerir √ĺa√į a√į verkum a√į tilvist n√°tt√ļrulegra √≠slenskra laxastofna er √≠ reynd t√∂luvert meiri h√¶tta b√ļin af erf√įabl√∂ndun en √°h√¶ttumati√į gerir r√°√į fyrir. √ć √ĺri√įja lagi er √≠ √°h√¶ttumatinu ekki teki√į tillit til √ĺess a√į eldislaxinn sem um r√¶√įir er ekki af innlendum uppruna, heldur norsk√¶tta√įur lax. A√į jafna hrygningar√ĺ√°ttt√∂ku laxa af erlendum uppruna saman vi√į hrygningar√ĺ√°ttt√∂ku laxa sem runnir eru fr√° stofnum af sama landsv√¶√įi e√įa a√įliggjandi landsv√¶√įum er ekki r√©ttl√¶tanlegt √ĺv√≠ sl√≠kt vanmetur √ĺ√° √°h√¶ttu sem felst √≠ √ĺeirri erf√įabl√∂ndun sem fylgir hrygningar√ĺ√°ttt√∂ku norsk√¶tta√įra eldislaxa √≠ √≠slenskum √°m. 

Vegna ofannefndra √°galla er lj√≥st a√į strax √ĺarf a√į lagf√¶ra √°h√¶ttumati√į √° erf√įabl√∂ndun eldislaxa vi√į n√°tt√ļrlega laxa, svo √ĺa√į √ĺj√≥ni hlutverki s√≠nu. Uppf√¶ra √ĺarf √≠ √°h√¶ttumatinu √ĺr√∂skuldsgildi erf√įabl√∂ndunar me√į hli√įsj√≥n af √≠slenskum g√∂gnum um flakk n√°tt√ļrulegra laxa. Taka √ĺarf tillit til sm√¶stu laxastofna landsins √≠ √°h√¶ttumatinu. Ennfremur √ĺarf a√į meta √ĺ√° umfram√°h√¶ttu sem f√≥lgin er √≠ √ĺv√≠  a√į n√Ĺta fjarskylda norsk√¶tta√įa eldislaxa √≠ √≠slensku sj√≥kv√≠aeldi og taka tillit til √ĺeirra uppl√Ĺsinga √≠ √°h√¶ttumatinu.

Uppl√Ĺsingar um flakk hj√° laxi af n√°tt√ļrulegum laxastofnum h√©rlendis eru markt√¶k g√∂gn sem strax er h√¶gt a√į n√Ĺta beint sem vi√įmi√į inn √≠ √°h√¶ttumat √° erf√įabl√∂ndun eldislaxa vi√į √≠slenska laxa, √≠ sta√į √ĺeirra erlendu vi√įmi√įa sem n√Ĺtt eru √≠ dag.  Au√įvelt er a√į taka inn √≠ mati√į sm√°a laxastofna √ĺar sem skr√°√į vei√įi er fyrir hendi. En √≠ tilfellum f√°li√įa√įra laxastofna √ĺar sem ekki eru tilt√¶k skr√°√į g√∂gn yfir √°rlega vei√įi til a√į f√° inns√Ĺn √≠ st√¶r√į √ĺeirra, m√° koma √ĺeim stofnum inn √≠ √°h√¶ttumati√į me√į √ĺv√≠ a√į n√Ĺta fyrirliggjandi g√∂gn sem afla√į hefur veri√į me√į sv√¶√įisbundnum ranns√≥knum. Tilt√¶k eru g√∂gn ranns√≥knafyrirt√¶kisins Laxfiska yfir st√¶r√į hrygningarstofna laxa tiltekinna √°a vi√į Arnarfj√∂r√į sem n√Ĺta m√° beint.  √ć tilfelli annarra sm√°rra laxastofna sem √ĺekktir eru fr√° ranns√≥knum √° sei√įab√ļskap √°a e√įa √° grunni uppl√Ĺsinga um √≥skr√°√įar vei√įinytjar - √ĺ√° m√° byrja √° √ĺv√≠ a√į leggja mat √° st√¶r√į √ĺeirra stofna, sem s√≠√įan v√¶ri skipt √ļt me√į √∂flun n√°kv√¶mari gagna. 

√Ā me√įan sj√≥kv√≠aeldi √° frj√≥um norsk√¶ttu√įum eldislaxi √≠ opnum sj√≥kv√≠um er leyft √ĺ√° √ĺarf sl√≠kur rekstur a√į fylgja mj√∂g str√∂ngu eftirliti. Ef √ĺa√į √° a√į ganga skammlaust √ĺ√° √ĺarf a√į r√°√įast strax √≠ nau√įsynlegar √ļrb√¶tur √° vi√įmi√įum, verkferlum og eftirfylgni, svo tryggja megi tilvist √≠slenskra laxastofna √° me√įan sl√≠kur rekstur er leyf√įur. Samhli√įa √ĺarf a√į hefja vinnu vi√į √°√¶tlanager√į sem hefur √ĺa√į a√į markmi√įi a√į leggja af eldi √° frj√≥um eldislaxi √≠ opnum sj√≥kv√≠um svo flj√≥tt sem ver√įa m√°. √ćslenskir laxeldismenn sem √≠ dag halla s√©r a√į √≥sj√°lfb√¶rum mengandi rekstri opinna sj√≥kv√≠a √¶ttu a√į l√≠ta til vistv√¶nni eldisa√įfer√įa √° laxi. D√¶mi um √ĺa√į v√¶ri eldi √° √≥frj√≥um laxi e√įa eldi √° frj√≥um laxi √≠ tryggilega afloku√įum eldisr√Ĺmum sem bj√≥√įa ekki upp √° a√į laxinn sleppi √≠ s√≠fellu l√≠kt og reyndin er √≠ tilfelli opinna sj√≥kv√≠a. 

 ...

Tilvistarr√©ttur laxastofna   

V√≠kjum √ĺ√° aftur a√į spurningu J√≥ns Hreggvi√įssonar √≠ √ćslandsklukkunni um √ĺa√į hva√į s√© aftaka og hva√į ekki. √ć √°h√¶ttumati Hafranns√≥knastofnunar er tilgreint hva√įa laxvei√įi√°r s√©u √≠ mestri h√¶ttu vegna laxeldis √≠ opnum sj√≥kv√≠um h√©r vi√į land. √Ār sem f√≥stra minnstu laxastofnana eru ekki til umr√¶√įu √≠ √ĺv√≠ √°h√¶ttumati. Ef yfirf√¶ra √¶tti √ĺetta var√ļ√įarsj√≥narmi√įal√≠kan Hafranns√≥knastofnunar yfir √° vangaveltur J√≥ns Hreggvi√įssonar √≠ √ćslandsklukkunni; √ĺ√° er lj√≥st a√į svari√į vi√į vangaveltum J√≥ns v√¶ri √° √ĺ√° lund a√į ef ma√įur s√°lga√įi verulega sm√°v√∂xnum manni √ĺ√° v√¶ri √ĺa√į ekki eiginlegt dr√°p. Kannski var k√≥ngsins b√∂√įull Sigur√įur Snorrason einmitt √ĺeirrar ger√įar. Og √ĺ√≥tt enginn sakni Sigur√įar √ĺ√° er v√≠st a√į √ĺeir laxastofnar sem hverfa af sj√≥narsvi√įi √≠slenskrar n√°tt√ļru vegna undanl√°tssemi stj√≥rnvalda √° kostna√į n√°tt√ļrunnar, ver√įur s√°rt sakna√į sem og √≥spillts √°stands √ĺeirra laxastofna sem ska√įast munu. 

...
√ćslenskir laxastofnar ver√įi √°fram hluti af n√°tt√ļru √ćslands

N√Ĺting okkar √° n√°tt√ļruau√įlindum √ćslands er hluti af √ĺv√≠ l√≠fi sem felst √≠ a√į byggja √ĺetta land. Um lei√į er √ĺa√į sj√°lfs√∂g√į skylda okkar a√į skila √ĺeirri n√°tt√ļru fr√° kynsl√≥√į til kynsl√≥√įar me√į √ĺv√≠ a√į umgangast hana me√į √ĺeim h√¶tti a√į h√ļn beri ekki ska√įa af. Tilvera og heilbrig√įi √≠slenskra laxastofna er ekki einkam√°l stj√≥rnvalda e√įa √ćslendinga yfir h√∂fu√į. √ćslendingar √ĺurfa a√į r√≠sa undir √ĺeirri √°byrg√į sem felst √≠ √ĺv√≠ a√į vera hluti √≠slenskrar n√°tt√ļru. Laxar √ćslands h√∂f√įu dvali√į h√©rlendis √≠ √°r√ĺ√ļsundir er landn√°m h√≥fst; √ĺeir eru hinir upprunalegu √≠b√ļar √ćslands - og √ĺ√° √° a√į umgangast sem sl√≠ka.  N√°nari umfj√∂llun m√≠na um √ĺetta m√°lefni er a√į finna √° vefsv√¶√įi Laxfiska √≠ greinager√įinni ‚ÄěHugvekja um √∂rl√∂g √≠slenskra laxastofna √≠ lj√≥si eldis √° laxi √≠ opnum sj√≥kv√≠um vi√į √ćsland‚Äú..

√ćtarlegri umfj√∂llun um m√°lefni√į m√° lesa √≠ greininni  Hugvekja um √∂rl√∂g √≠slenskra laxastofna iŐĀ lj√≥si eldis √° laxi √≠ opnum sj√≥kv√≠um vi√į √ćsland

                         eldislaxar_lusasar_bakuggaskemmd_talknbardsskemmd_fifustadadalsa_2018-mynd_johannes_sturlaugssonNorsk√¶tta√įar eldislaxahrygnur fr√° sj√≥kv√≠aeldi sem veiddust √≠ F√≠fusta√įadals√° √≠ okt√≥ber 2018.

 

 

  Laxfiskar ehf  

  Hra√įast√∂√įum 1

  271 Mosfellsb√¶

 

  SENDI√ź OKKUR SKILABO√ź

  Netfang: laxfiskar@laxfiskar.is

  S√≠mi: 664 7080