Sj√≥birtingur √≠ l√≠fsins sj√≥

                     J√≥hannes Sturlaugsson

                     Grein sem birt var √≠ Morgunbla√įinu 31. ma√≠ 2018


            Birtingar sem dvelja √≠ fa√įmi √≠slenskra j√∂kla eru fremstir me√įal

            jafningja. Um √ĺa√į vitna st√≥rvaxnir birtingar og stofnar √ĺeirra √°

            j√∂klasl√≥√įum. √ě√° gildir litlu hvort j√∂kulbr√°√įin sem f√≥strar

            sj√≥birtinginn hefur s√≠ast um jar√įl√∂gin √°√įur en h√ļn skilar s√©r til

            hans √≠ t√¶rum lindum‚Äď e√įa beljar fram √≥s√≠u√į. J√∂kul√°rnar eru

            l√≠f√¶√į sem flytur n√¶ringarefni √° √¶tissl√≥√į sj√≥birtinganna,

           me√į sj√°varstr√∂ndum √ļt fr√° √≥sum √ĺeirra √°a.  

sjobirtingur_sea_trout-salmo_trutta_in_river-copyright_johannes_sturlaugsson_laxfiskar

S√≠ritandi sj√≥birtingar                                                                                               Sj√≥birtingar √ļr fa√įmi Vatnaj√∂kuls eru umfj√∂llunarefni √ĺessara skrifa. Sj√≥birtingurinn er vorbo√įinn √≠ ferskvatni √ćslands, en fr√° vori og fram √° sumar hefur hann √°rlegar g√∂ngur s√≠nar til sj√°var. √ě√° sj√°vardv√∂l hef √©g rannsaka√į n√°nast √°rlega √≠ r√≠flega 20 √°r. N√ļ √ĺegar spor√įak√∂st sj√≥birtinganna eru √≠ algleymi √≠ a√įdraganda sj√°vardvalar √ĺeirra, √ĺ√° er vi√į h√¶fi a√į kynna til s√∂gunnar √≠tarlegar uppl√Ĺsingar um sj√°vardv√∂l √ĺessara silfurslegnu urri√įa. √ć √°rslok 2017 birtist grein m√≠n ‚ÄěThe Marine Migration and Swimming Depth of Sea trout in Icelandic waters‚Äú √≠ b√≥kinni Seatrout: Science and Management. Megin umfj√∂llunarefni greinarinnar er sj√°vardv√∂l sj√≥birtinga, me√į hli√įsj√≥n af √ĺv√≠ hvernig sj√≥gangan afmarkast √≠ t√≠ma og einnig √≠ r√ļmi, hva√į var√įar d√Ĺpi sj√°varins sem fiskarnir halda sig √°. Greinin byggir √° √ļrvinnslu gagna sem √©g safna√įi √≠ n√°nu samstarfi vi√į sj√≥birtinga √ļr Grenl√¶k og Tungul√¶k √° 11 √°rum (1996-2011). √ěeir birtingar voru merktir me√į s√≠ritandi rafeindafiskmerkjum, √≠ √°num √°√įur en √ĺeir gengu √≠ sj√≥. √ěv√≠ m√° segja a√į sj√≥birtingarnir hafi sj√°lfir s√©√į um a√įskr√° heg√įun s√≠na og umhverfi √° me√įan sj√°vardv√∂linni st√≥√į. M√¶lini√įurst√∂√įurnar setti √©g s√≠√įan fram me√į hli√įsj√≥n af kyni √ĺeirra, st√¶r√į, aldri og l√≠fss√∂gu, en g√∂gnin √≠ heild opnu√įu √°√įur √≥√ĺekkta s√Ĺn √° l√≠fsh√¶tti √ĺessara fiska √≠ sj√≥.

Langt√≠mav√∂ktun √° atferlisvistfr√¶√įi                                                                        Ranns√≥knani√įurst√∂√įurnar byggja √° hundru√įum √ĺ√ļsunda m√¶linga √° fiskd√Ĺpi og sj√°varhita √ĺau 11 √°r sem h√©r eru til umr√¶√įu, √ĺar sem t√≠√įustu m√¶lingarnar voru √° 5 sek√ļndna fresti. Aukinheldur voru til vi√įb√≥tar √ĺessu framkv√¶mdar m√¶lingar √° seltu sj√°var yfir √ĺrj√ļ √ĺessara √°ra. M√¶lig√∂gnin komu fr√° √ĺeim merktu fiskum sem endurveiddust, b√¶√įi √≠ stangvei√įi og √≠ s√©rt√¶kum vei√įum m√≠num √° m√¶limerktum fiskum a√į hausti og √≠ byrjun vetrar. Alls voru skr√°√įar sj√≥fer√įir hj√° 41 birtingi, en heildarfj√∂ldi skr√°√įra sj√≥fer√įa var 47 √ĺv√≠ √≠ f√°einum tilvikum reyndist unnt a√į skr√° 2 e√įa 3 sj√≥fer√įir hj√° sama fiskinum. Me√į √ĺessum h√¶tti reyndist unnt a√į f√° fram hvert v√¶ri samspili√į √° milli heg√įunar fiskanna og umhverfis √ĺeirra. G√∂gn √ĺessi yfir sj√≥g√∂ngu sj√≥birtinganna eru einst√∂k √≠ sinni r√∂√į √° veraldarv√≠su og vitna samhli√įa um eitt f√°rra tilvika √ĺar sem atferlisvistfr√¶√įi fiskistofna √≠ sj√≥ hefur veri√į kortl√∂g√į me√į langt√≠mav√∂ktun (‚Č•10 √°r).

Aldur og forsaga fiskanna                                                                                      Sj√≥birtingarnir sem skilu√įu g√∂gnum um sj√°vardv√∂l s√≠na voru vi√į merkingu fj√∂gurra til t√≠u √°ra gamlir. √ěessir st√°lpu√įu geldfiskar og st√¶rri hrygningarfiskar voru 32 til 76 cm langir vi√į merkingu, en voru 47 til 81 cm langir vi√į endurheimtu. L√≠fssaga √ĺeirra sem lesin var √ļr hreistri √ĺeirra endurspegla√įi d√¶miger√įan l√≠fsferil √≠slenskra sj√≥birtinga sem dvelja samfellt √≠ ferskvatni √≠ tv√∂ til fj√∂gur √°r √°√įur en √ĺeir ganga fyrst√≠ sj√≥. √ć kj√∂lfari√į ganga √ĺeir s√≠√įan √°rlega √≠ sj√≥ √ĺa√į sem eftir er √¶vinnar. √ěegar birtingarnir hafa loki√į tveimur til fj√≥rum sj√≥fer√įum √ĺ√° hrygna √ĺeir √≠ fyrsta sinn og s√≠√įan √°rlega eftir √ĺa√į.

T√≠masp√∂nn sj√°varg√∂ngunnar                                                                                    Yfir hva√įa t√≠mabil teyg√įi sj√°vardv√∂l sj√≥birtinganna sig √∂ll √ĺessi √°r? D√¶miger√į sj√≥ganga birtinganna h√≥fst √≠ ma√≠ e√įa j√ļn√≠ og lauk s√≠√įan √° t√≠mabilinu fr√° s√≠√įari hluta j√ļl√≠ og fram √≠ september. Sj√°vardv√∂lin endurspegla√įi √∂√įru fremur √ĺann t√≠ma sumars √ĺegar bjart n√¶turh√ļmi√į leysir myrkri√į af h√≥lmi, sem hentar vel fiski sem byggir √¶tis√∂flun s√≠na √° sj√≥n √∂√įru fremur. Sj√≥gangan hj√° √ĺessum fj√∂gurra til ellefu √°ra sj√≥birtingum spanna√įi t√≠mabil sem nam fr√° 23 d√∂gum og upp √≠ 183 daga. A√į me√įaltali var sj√≥gangan 59 daga l√∂ng.

1.mynd-sjavargangan_og_gangan_i_ana_sjobirtingur_1996_2010-johannes_sturlaugsson

1. mynd. Hlutfallslegur fj√∂ldi sj√≥birtinga sem voru a√į hefja sj√≥g√∂ngu s√≠na e√įa lj√ļka henni √° grunni ranns√≥knarvikna, me√į hli√įsj√≥n af √ĺeim 46 sj√≥fer√įum sem skr√°√įar voru 1996-2010.

Ellibelgur √° √∂√įrum n√≥tum                                                                                              Ein skr√°√į sj√≥ganga var hinsvegar fjarri √ĺv√≠ a√į vera d√¶miger√į. √ěar var um a√į r√¶√įa sj√°vardv√∂l elsta og st√¶rsta sj√≥birtingsins sem s√Ĺndi g√∂nguheg√įun sem var ekki √≠ neinu samr√¶mi vi√į venjubundna heg√įun √≠slenskra sj√≥birtinga. S√° birtingur skr√°√įi sig √≠ s√∂gub√¶kurnar √ĺegar hann eftir 188 daga sj√°vardv√∂l √≠ sinni 8. sj√≥g√∂ngu,veiddist sumari√į 2011 √≠ troll vi√į makr√≠lvei√įar um 35 km su√įaustur af Surtsey. √ě√° var √ĺessi 81 cm langi h√¶ngur √ļr Tungul√¶k staddur um 160 km vestur af heima√≥si s√≠num, Vei√įi√≥si, √ĺar sem Skaft√° og Grenl√¶kur renna til sj√°var. M√¶limerki √ĺess gamla haf√įi √ĺ√° skr√°√į 3 s√≠√įustu sj√≥fer√įir hans (2009, 2010 og 2011) en √°√įur haf√įi √©g veitt hann til a√į merkja hann og m√¶la √° ri√įst√∂√įvum Tungul√¶kjar, fyrst 2007 og aftur 2008. Fyrsta skr√°√įa sj√°vardv√∂l √ĺessa birtings √°ri√į 2009 var d√¶miger√į (ma√≠-√°g√ļst). √Āri s√≠√įar hefst √¶tisganga birtingsins √≠ sj√≥ √° hef√įbundnum t√≠ma √≠ ma√≠, en sj√°vardv√∂lin var√į lengri en d√¶mi voru um hj√° sj√≥birtingi h√©rlendis (183 dagar).√ěri√įja skr√°√įa sj√≥fer√į √ĺessa birtings (√ĺ√° 12 √°ra gamall) h√≥fst √≠ lok desember, sem um lei√į var√į fyrsta skr√°√įa tilvik √ĺess a√į √≠slenskur sj√≥birtingur byrji sj√≥g√∂ngu s√≠na a√į vetrinum, √ĺ.m.t. √ĺegar liti√į var til fyrri √¶tisgangna sama birtings. S√ļ sta√įreynd,√°samt l√∂ngum dvalart√≠ma fisksins √≠ sj√≥ og √ĺa√į hve langt hann var kominn fr√° heima√≥si s√≠num √ĺegar hann veiddist, bendir til √ĺess a√į sj√≥ganga aldurhniginna st√≥rvaxinna sj√≥birtinga geti almennt veri√į me√į √∂√įrum h√¶tti en √ĺeirra sem yngri og minni eru.

√ć fa√įmi sj√°var                                                                                                           Ranns√≥knir m√≠nar s√Ĺndu a√į sj√≥birtingur √° sj√≥g√∂ngu fer me√į √∂lduskautum sj√°var og er strands√¶kinn. √Ā 2. mynd m√° sj√° ferla er s√Ĺna fiskd√Ĺpi√į sem tiltekinn sj√≥birtingur f√≥r um √° me√įan sj√°vardv√∂l hans st√≥√į og hitann √° √ĺeirri sl√≥√į.

2.mynd-gonguhegdun_sjobirtings_i _sjo_2004-johannes_sturlaugsson_laxfiskar

2. mynd. G√∂nguheg√įun sj√≥birtings √ļr Grenl√¶k √≠ sj√≥, √ļt fr√° t√≠ma, d√Ĺpi √° fiskinum og hita √°√ĺv√≠ d√Ĺpi, auk samskonar uppl√Ĺsinga √ļr √°nni r√©tt fyrir og eftir sj√≥g√∂nguna. St√¶r√į fisksins vi√įmerkingu og endurheimtu er tilgreind.

√ěetta r√≠ka uppsj√°vare√įli sj√≥birtinga s√©st vel √° 3. mynd √ĺar sem vi√įvera √ĺeirra innan √°kve√įinna d√Ĺptarbila er s√Ĺnd. Hinsvegar √ĺarf a√į hafa √≠ huga a√į oft√ĺegar sj√≥birtingurinn er uppi undir yfirbor√įi sj√°var √ĺ√° er hann gjarnan einnig staddur upp undir fj√∂ru, sem √ĺ√Ĺ√įir a√į sj√°varbotninn er √ĺ√° l√≠ka skammt undan. Me√įald√Ĺpi√į sem birtingarnir h√©ldu sig yfir sj√≥g√∂nguna spanna√įi fr√° 2,0 m og upp √≠ 3,8 m, sem s√Ĺnir vel hve efsta lag sj√°varins er sj√≥birtingunum k√¶rt. Skr√°√į h√°marksd√Ĺpi hj√°birtingum √° sj√≥g√∂ngu var 70 metrar. Mesti skr√°√įi sundhra√įi sj√≥birtinga √° millid√Ĺptarlaga var 2,2 l√≠kamslengdir √° sek√ļndu.

 3.mynd-sjobirtingur_fiskdypi_1996_2011-johannes_sturlaugsson_laxfiskar

3. mynd. D√Ĺpi√į sem sj√≥birtingarnir h√©ldu sig √° yfir sj√°vardv√∂lina me√į hli√įsj√≥n af v√∂ktunar√°rum og tilgreindum d√Ĺptarbilum.


√ć lokin langar mig a√į geta √ĺess atferlisranns√≥knir √° st√°lpu√įum geldfiskum og hrygningarfiskum sj√≥birtinga √≠ sj√≥ h√©r vi√į land eru ekki bundnar af √ĺessum ranns√≥knum undan Su√įurlandi n√© √∂√įrum ranns√≥knum m√≠num √° √ĺv√≠ grunns√¶vi, √ĺv√≠ a√į √°ri√į 2011 h√≥f √©g ranns√≥knir √° sj√≥birtingi √ļr Botns√° sem skila√į hafa g√∂gnum af sama toga yfir 6 √°ra t√≠mabil. S√ļ ranns√≥kn skila√įi aukinheldur fyrstu g√∂gnum h√©rlendis yfir landfr√¶√įilega dreifingu birtinga √° √ĺeim l√≠fsskei√įum yfir sj√°varg√∂nguna fr√° fer√įum √ĺeirra yfir t√¶plega 40 km langan sj√°varkafla, eftir Hvalfir√įi endil√∂ngum og r√©tt √ļt fyrir mynni hans. En s√∂gur √ĺeirra s√¶garpa Botns√°r segi √©g s√≠√įar.

Su√įurstr√∂ndin er umfer√įarmi√įst√∂√į er byggir √° feikn af sv√∂rtum sandi.                    Sj√≥birtingur, sands√≠li, s√≠ld, selur og sk√ļmur dvelja √ĺar hver √≠ s√≠nu standi.

√Ā vefs√≠√įu ranns√≥knafyrirt√¶kis m√≠ns Laxfiska m√° finna greinina The marine migration and swimming depth of sea trout in Icelandic waters sem vitna√į er til og sk√Ĺrsluna Swimming depth of sea trout sem a√į hluta var skrifu√į um sama efni.

 

 

  Laxfiskar ehf  

  Hra√įast√∂√įum 1

  271 Mosfellsb√¶

 

  SENDI√ź OKKUR SKILABO√ź

  Netfang: laxfiskar@laxfiskar.is

  S√≠mi: 664 7080